جستجو

شعر و نثر در سینما

cin1

در هنر ادبیات شعر و نثر به نحو دقیقی با یکدیگر متفاوت نیستند . دانشجویان زبان گاه و بی گاه در نثر ، بخش های ریتمیک ، تکرار سازه های عبارت را ملاحظه کرده اند . تادیوژ زیلینسکی بررسی های جالبی درباره ی ریتم گفتار شفاهی و برویس آخن بام تحقیقات فراوانی درباره ی ریتم در نثر محض انجام داده اند . آخن بام در این مورد که هدف خواندن و نه تلاوت است ، به نکات جالبی می رسد گرچه این موضوع درست است که وی کارش را به نحو سیستماتیک دنبال نکرده است . در شرایطی که مسائل ریتم مورد تحلیل قرار می گیرد ، به نظر می رسد که مرز بین شعر و نثر به تنهایی در ریتم دیده نمی شود . هرچه بیشتر به بررسی یک اثر هنری می پردازیم ، بیشتر به وحدت بنیادین قواعد آن نفوذ می کنیم . جنبه های سازمند و فردی هر پدیده هنری از جنبه کیفیت متمایز است ولی این کیفیت مندی بر مبنایی کمی استوار است و ما بدون اینکه متوجه باشیم از سطحی به سطح دیگر می رسیم . ساختمان اساسی پیرنگ تا حد شمایی از ثابت های معنایی کوچک می شود . ما دو موقعیت متضاد روزمره را در نظر می گیریم و آن ها را با موقعیت سوم حل و فصل می کنیم یا دو ثابت معنایی را در نظر می گیریم و شباهتی بین آن ها پدید می آوریم یا نهایتاً ثابت های معنایی متعددی را در نظر می گیریم و آنها را براساس مرتبه تنظیم می کنیم ولی مبنای متعارف پیرنگ داستان به معنای موقعیت روزمره است . البته این موقعیت روزمره صرفاً مورد خاصی از سازه معنایی است و می توانیم از یک رمان ، رمان معمایی بیافرینیم . این کار نه با تغییر داستان بلکه صرفاً جابه جایی اجزای سازنده تحقق می پذیرد . با آوردن پایان در ابتدای اثر یا تنظیم دوباره اجزا به شکلی پیچیده تر دو داستان کولاک و شلیک نوشته پوشکین به همین ترتیب ساخته شده اند . پس شاید بتوانیم چیزهایی را که ثابت های روزمره ، ثابت های معنایی ، ثابت های موقعیت و مولفه های کاملاً فرمال می نامیم ، با یکدیگر مبادله و تلفیق کنیم . هر اثر منثوری از حیث ساختمان پیرنگ و ترکیب معنایی اش اساساً متکی بر تلفیق موقعیت های روزمره است . منظور این است که ما یک موقعیت فرضی را به روش فوق گره گشایی می کنیم . مردی باید سخن بگوید ولی نمی تواند ،  پس شخص سومی از طرف او سخن می گوید . مثلاً در دختر سروان اثر پوشکین ، گریناف نمی تواند سخن بگوید ولی باید چنین کند تا بتواند خود را از افتراهای شوآبرین برهاند . او نمی تواند صحبت کند زیرا موقعیت دختر سروان به خطر می افتد پس دختر شخصاً از آکاترینا می خواهد تا از طرف گرینیف صحبت کند . در مثالی دیگر ، مردی باید خود را توجیه کند ولی نمی تواند ، چون عهد کرده که سکوت پیشه کند . راه حل مسئله در این واقعیت است که او ضرب الاجل عهد خود را افزایش می دهد این مبنای یکی از قصه پریان های گریم ، دوازده قو و داستان هفت وزیر است ولی شاید راه دیگری هم برای گره گشایی باشد و این راه حل نه از طریق وسایل معنایی بلکه وسایل صرفاً ترکیبی ارائه می شود . چنان که تاثیر ثابت ترکیبی با ثبات معنایی قیاس می شود .

ما این نوع نتیجه گیری را در شعری از فیت می یابیم . بعد از چهار قطعه که وزنی خاص توام با مکث ( استفاده از واژه ای ثابت برای تفکیک در وسط هر خط دارد ) شعر نه از طریق پیرنگ بلکه با این واقعیت پایان می یابد که قطعه پنجم با وجود داشتن همان وزن ، هیچ مکثی ندارد و این وضعیت حسی از پایان ایجاد می کند .

تمایز بنیادین میان شعر و نثر احتمالاً در ابعاد هندسی تر وسایل آن نهفته است . در این واقعیت که راه حل هندسی و فرمال ، جای مجموعه ای کامل از راه حل های معنایی اختیاری را می گیرد . گویی که وسایل شکل هندسی می یابند . بدین ترتیب در یوگینی آنیگین اثر پوشکین ، قطعه به صورتی تمام می شود که بیت قافیه دار آخر در حالی که نظام قافیه را می گسلد ، پایانی ترکیبی و فرمال رقم می زند . پوشکین با تغییر واژه در دو خط آخر و ایجاد کیفیتی هجوآمیز تا حدی این پایان را با جنبه معنایی تقویت می کند .

در اینجا از اصطلاحاتی بسیار کلی استفاده کردم زیرا می خواهم متعارف ترین نقاط عطف را خصوصاً در سینما خاطر نشان کنم بارها شنیده ام که حرفه ای های سینما دیدگاهی غریب بیان می کنند و می گویند تا جایی که به ادبیات مربوط می شود ، شعر بیش از نثر به سینما نزدیک است . گروه های مختلف سینماگران چنین نکته ای را مطرح می کنند و تعداد فراوانی از فیلم های رو به سوی پایانی دارند که شاید کمابیش با قیاس آن را شاعرانه بنامیم . جای هیچ تردیدی نیست که یک ششم از دنیا ( شوروی ۱۹۲۶ ) بر مبنای اصل پایان فرمال شاعرانه ساخته شده است . در انتهای فیلم ، شباهتی مشخص و تکرار تصاویر ، معنایی متفاوت را انتقال می دهد . پس به نحوی مبهم فرمی سه تایی را یادآور می شود . وقتی فیلم مادر ساخته فسیه والات پودوفکین ( شوروی ۱۹۲۶ ) را بررسی می کنیم ( که در آن کارگردان سعی فراوانی به خرج می دهد تا یک سازه ریتمیک پدید بیاورد ) می بینیم که موقعیت های روزمره با عناصر کاملاً فرمال جا به جا می شود . شباهت صحنه های طبیعت در ابتدای فیلم ما را آماده شتاب گیری حرکات ، مونتاژ و جدایی از زندگی روزمره می کند . وضعیتی که هر چه به پایان فیلم می رسیم ، شدت می یابد . تغییر سریع نماها که هرگز جنبه ی واقعی به خود نمی گیرد ، باعث ابهام تصویر شاعرانه و حال و هواییمشخصاً تفکیک ناپذیر همراه با ظرفیت ایجاد همزمان معانی به شیوه های گوناگون می شود . نوردهی مضاعف در نمایی از دیوارهای کرملین که به حرکت در می آید و فیلم را به پایان می برد ، وسیله ای برای به پایان رساندن اثر است . این وسیله ای شاعرانه ، عمدتاً فرمال و نه معنایی است .

در حال حاضر ما در دنیای سینما کودک هستیم . ما به ندرت شروع به بررسی موضوعات آثار خود کرده ایم ولی می توانیم از وجود دو قطب در سینما سخن بگوییم که هر یک قواعد خاص خود را دارند .

مسلماً زنی از پاریس ( آمریکا ۱۹۲۳ ) اثر چاپلین نثری متکی بر ثابت های معنایی و چیزهایی است که پذیرفته شده اند .

یک ششم از دنیا به رغم حمایت دولتی شعری مملو از رنج مایه است . مادر یک قنطورس ( در اساطیر یونان ، موجودی خیالی نیمه انسان ، نیمه اسب ) منحصر به فرد و کلاً موجود غریبی است . فیلم به منزله نثر آغاز می شود از میان نویس های همدلان ها  استفاده می کند که نسبتاً بد در قاب جای می گیرد و نهایتاً به صورت اثری کاملاً شاعرانه و فرمال پایان می یابد . تکرار نماها و تصاویر و تبدیل تصاویر به نمادها عقیده من را تایید می کند که این فیلم ذاتاً شاعرانه است .

 بار دیگر تکرار می کنم در سینما هم نثر و هم شعر وجود دارد و این نکته اساساً ژانرها را تفکیک می کند ، آنها نه به وسیله ریتم ، یا صرفاً به وسیله ریتم بلکه در اثر برتری مولفه های تکنیکی و فرمال بر مولفه های معنایی از یکدیگر متمایز می شوند ، چنانکه مولفه های فرمال جای مولفه های معنایی را می گیرند و ترکیب بندی اثر را کامل می کنند .

سینمای بدون پیرنگ ، سینمای منظوم است .

ویکتور شکلوفسکی

 

دیدگاه خود را بیان کنید



تصوير من

سینا نوری ... یه دیوونه ی سینما ... اول فیلمنامه نویس و ایده پرداز دوم فیلمساز ... از تموم هدف هایی که توی زندگیش داره سینما تنها هدفیه توو زندگیش که بهش ایمان داره و زندگیش رو وقفش کرده ...

حق نشر © انتشار نوشته هاي اين وبگاه در سايت ها و نشريات تنها با ذکر نام و درج لينک مجاز است.

طراحي شده توسط سینانوری - میزبانی وِب توسط گــُزگـا